वाघ हा भारताचा राष्ट्रीय प्राणी आहे. वाघांची संख्या दिवसेंदिवस कमी होत आहे. अशीच परिस्थिती हत्तींचीही आहे. तुम्ही अशा वनस्पती व प्राण्यांची माहिती मिळवा. त्यांचा अधिवास कोणता ते शोधा. या प्राण्यांच्या संवर्धनासाठी नेमके काय करणे गरजेचे आहे? कोणत्या ठिकाणी ते शक्य आहे, याचे सादरीकरण तयार करा.
वाघ हा भारताचा राष्ट्रीय प्राणी आहे. वाघांची संख्या दिवसेंदिवस कमी होत आहे. अशीच परिस्थिती हत्तींचीही आहे. तुम्ही अशा वनस्पती व प्राण्यांची माहिती मिळवा. त्यांचा अधिवास कोणता ते शोधा. या प्राण्यांच्या संवर्धनासाठी नेमके काय करणे गरजेचे आहे? कोणत्या ठिकाणी ते शक्य आहे, याचे सादरीकरण तयार करा.
1. वाघ (Tiger)
वैज्ञानिक नाव: Panthera tigris
अधिवास: वाघ प्रामुख्याने भारत, रशिया, इंडोनेशिया आणि इतर आशियाई देशांमध्ये आढळतात. त्यांचे मुख्य अधिवास खालीलप्रमाणे:
- जंगल: उष्णकटिबंधीय आणि उपोष्णकटिबंधीय जंगले.
- गवताळ प्रदेश: उंच गवत असलेले प्रदेश.
- दलदलीचे प्रदेश: खारफुटीची वने आणि पाणथळ जागा.
संवर्धनाचे उपाय:
- अधिवास संरक्षण: वाघांच्या नैसर्गिक अधिवासांचे संरक्षण करणे, ज्यामुळे त्यांना शिकार आणि राहण्यासाठी सुरक्षित जागा मिळेल.
- शिकार विरोधी उपाय: वाघांची शिकार रोखण्यासाठी कठोर उपाययोजना करणे.
- जागरूकता: स्थानिक लोकांना वाघांच्या संरक्षणाचे महत्त्व पटवून देणे.
- पुनर्वसन: ज्या ठिकाणी वाघांची संख्या कमी झाली आहे, तेथे त्यांचे पुनर्वसन करणे.
संवर्धन कुठे शक्य आहे:
- भारतातील व्याघ्र प्रकल्प:
उदा: कान्हा व्याघ्र प्रकल्प, मध्य प्रदेश कान्हा व्याघ्र प्रकल्प
- नैसर्गिक अधिवास असलेले क्षेत्र:
उदा: सुंदरबन, पश्चिम बंगाल सुंदरबन
2. हत्ती (Elephant)
वैज्ञानिक नाव: Elephas maximus (एशियन हत्ती)
अधिवास: हत्ती हे प्रामुख्याने आशिया आणि आफ्रिका खंडांमध्ये आढळतात. त्यांचे काही प्रमुख अधिवास:
- जंगल: सदाहरित आणि पानझडी जंगले.
- गवताळ प्रदेश: सवाना आणि इतर गवताळ भाग.
- पाणथळ जागा: नद्या आणि तलावांच्या आसपासचा भाग.
संवर्धनाचे उपाय:
- अधिवास संरक्षण: हत्तींच्या अधिवासांचे संरक्षण करणे, ज्यामुळे त्यांना पुरेसा चारा आणि पाणी मिळेल.
- मानव-वन्यजीव संघर्ष कमी करणे: हत्ती मानवी वस्तीत शिरल्यास नुकसान होऊ नये, यासाठी उपाययोजना करणे.
- शिकार विरोधी उपाय: हत्तींची हत्या रोखण्यासाठी कठोर नियम आणि अंमलबजावणी.
- गलियारे (Corridors) तयार करणे: हत्तींना एका जंगलातून दुसऱ्या जंगलात जाण्यासाठी सुरक्षित मार्ग तयार करणे.
संवर्धन कुठे शक्य आहे:
- भारतातील हत्ती प्रकल्प:
उदा: पेरियार राष्ट्रीय उद्यान, केरळ पेरियार राष्ट्रीय उद्यान
- नैसर्गिक अधिवास असलेले क्षेत्र:
उदा: काझीरंगा राष्ट्रीय उद्यान, आसाम काझीरंगा राष्ट्रीय उद्यान
3. चंदन (Sandalwood)
वैज्ञानिक नाव: Santalum album
अधिवास: चंदन हे प्रामुख्याने भारत, इंडोनेशिया आणि ऑस्ट्रेलियामध्ये आढळते. त्याचे मुख्य अधिवास खालीलप्रमाणे:
- उष्णकटिबंधीय शुष्क पानझडी वने: कमी पावसाच्या प्रदेशातील जंगले.
- खडकाळ जमिनी: लाल माती आणि मुरमाड जमिनी.
संवर्धनाचे उपाय:
- वृक्षारोपण: मोठ्या प्रमाणावर चंदन वृक्षांची लागवड करणे.
- संरक्षण: चंदनाच्या झाडांची चोरी थांबवणे आणि त्यांचे संरक्षण करणे.
- जागरूकता: चंदन लागवडीचे फायदे आणि तोट्यांबद्दल लोकांना माहिती देणे.
- कायदेशीर उपाय: चंदनाच्या अवैध व्यापारावर कडक निर्बंध घालणे.
संवर्धन कुठे शक्य आहे:
- सरकारी वन विभाग:
उदा: महाराष्ट्र वन विभाग महाराष्ट्र वन विभाग
- कृषी विद्यापीठे:
उदा: भारतीय कृषी अनुसंधान परिषद (ICAR) ICAR
4. पांढरा पळस (White Palash)
वैज्ञानिक नाव: Butea monosperma (white variety)
अधिवास: पांढरा पळस हा मुख्यतः भारत आणि दक्षिण आशियामध्ये आढळतो. त्याचे नैसर्गिक अधिवास खालीलप्रमाणे:
- पानझडी वने: उष्णकटिबंधीय आणि उपोष्णकटिबंधीय पानझडी जंगले.
- गवताळ प्रदेश: खुल्या गवताळ जागा आणि शेतीच्या कडेला.
संवर्धनाचे उपाय:
- वृक्षारोपण: पांढऱ्या पळसाच्या झाडांची लागवड करणे, विशेषतः सामाजिक वनीकरण कार्यक्रमांमध्ये.
- अधिवास संरक्षण: नैसर्गिक अधिवासांचे जतन करणे, ज्यामुळे या वनस्पतींना वाढण्यास मदत होईल.
- जागरूकता: पांढऱ्या पळसाच्या औषधी गुणधर्मांबद्दल आणि सांस्कृतिक महत्त्वांबद्दल लोकांना माहिती देणे.
- बियांचे जतन: पांढऱ्या पळसाच्या बियांचे जतन करणे, जेणेकरून भविष्यात लागवड करता येईल.
संवर्धन कुठे शक्य आहे:
- वन विभाग आणि शासकीय रोपवाटिका:
उदा: सामाजिक वनीकरण प्रकल्प
- शैक्षणिक संस्था आणि संशोधन केंद्रे:
उदा: कृषी विद्यापीठे आणि वन संशोधन संस्था
हे सादरीकरण तुम्हाला वनस्पती आणि प्राणी यांच्या संवर्धनासाठी उपयुक्त ठरेल.