
स्वभाव
तरुण पिढी आणि वडील पिढी यांच्या स्वभाव वैशिष्ट्यांमध्ये अनेक फरक दिसून येतात. या फरकांचे मुख्य कारण म्हणजे त्यांचे वाढण्याचे आणि जगाकडे बघण्याचे दृष्टिकोन वेगवेगळे असतात. खाली काही ठळक वैशिष्ट्ये दिली आहेत:
- तंत्रज्ञान प्रेमी (Tech-savvy): तरुण पिढी तंत्रज्ञानाचा वापर सहजपणे करते. स्मार्टफोन, इंटरनेट आणि सोशल मीडियाचा वापर ते मोठ्या प्रमाणात करतात.
- नवीन गोष्टी स्वीकारण्याची तयारी (Open to Change): हे बदल आणि नवीन कल्पनांना लवकर स्वीकारतात.
- स्वतंत्र विचार (Independent Thinking): स्वतःचे विचार आणि मतं बनवण्यावर यांचा भर असतो.
- धैर्यवान (Ambitious): करिअर आणि ध्येयांबद्दल अधिक महत्वाकांक्षी असतात.
- संस्कृती आणि परंपरेपेक्षा आधुनिकतेकडे कल (Modern Outlook): यांचा कल आधुनिकतेकडे अधिक असतो.
- अनुभवी (Experienced): यांच्याकडे जीवनाचा आणि कामाचा मोठा अनुभव असतो.
- परंपरा आणि संस्कृती जपणारे (Traditional): हे आपल्या परंपरा आणि संस्कृतीला महत्व देतात.
- स्थिरता (Stability): जीवनात स्थिरता आणि सुरक्षितता याला अधिक महत्व देतात.
- जबाबदारीची जाणीव (Responsible): कुटुंबाची आणि समाजाची जबाबदारी घेण्यास तत्पर असतात.
- तंत्रज्ञानाचा कमी वापर (Less Tech-savvy): हे तंत्रज्ञानाचा वापर कमी करतात आणि पारंपरिक पद्धतींवर अधिक विश्वास ठेवतात.
यामुळे दोन्ही पिढ्यांमध्ये काहीवेळा मतभेद निर्माण होऊ शकतात, पण दोन्ही पिढ्यांचे आपापले महत्व आहे.
साने गुरुजींच्या 'सुंदर पत्रे' या पाठाच्या आधारे, पत्रामधून लेखकाचे व्यक्तिमत्व, स्वभाव आणि विचार पद्धतीचे दर्शन कसे होते, हे स्पष्ट करण्यासाठी खालील मुद्दे विचारात घेता येतील:
* साने गुरुजींची भावनिकता आणि संवेदनशीलता:
साने गुरुजींच्या पत्रांमध्ये त्यांची भावनिकता आणि संवेदनशीलता दिसून येते. ते आपल्या भावना व्यक्त करताना अतिशय हळुवार आणि प्रेमळ भाषा वापरतात. मुलांना उद्देशून लिहिलेल्या पत्रांमध्ये ते त्यांच्या भावनांची कदर करतात आणि त्यांना समजावून घेण्याचा प्रयत्न करतात.
* गुरुजींचे प्रेमळ आणि आपुलकीचे संबंध:
गुरुजींचे आपल्या वाचकांशी असलेले संबंध प्रेमळ आणि आपुलकीचे आहेत. ते मुलांना ‘बाळांनो’, ‘ Liebste' अशा शब्दांनी संबोधित करतात, ज्यामुळे त्यांच्यातील जिव्हाळा दिसून येतो. ते केवळ लेखक नाहीत, तर एक मार्गदर्शक आणि मित्र आहेत, जे आपल्या वाचकांची काळजी घेतात.
* साने गुरुजींची विचार पद्धती:
साने गुरुजींच्या पत्रातून त्यांची विचार पद्धती progressive आणि मानवतावादी (humanitarian) असल्याचे दिसते. ते मुलांना निसर्गावर प्रेम करायला शिकवतात, भूतदया दाखवायला सांगतात आणि समाजासाठी काहीतरी करण्याची प्रेरणा देतात. त्यांचे विचार केवळ वैयक्तिक विकासावर केंद्रित नसून सामाजिक बांधिलकी जपणारे आहेत.
* साधेपणा आणि सहजता:
साने गुरुजींच्या लेखनात साधेपणा आणि सहजता आहे. ते क्लिष्ट (complicated)आणि अलंकारिक भाषेचा वापर टाळतात, ज्यामुळे त्यांचे विचार वाचकांपर्यंत सहज पोहोचतात. त्यांचे लेखन लोकांना आकर्षित करते, कारण त्यात दिखावा नसतो.
* सकारात्मक दृष्टिकोन:
गुरुजींच्या पत्रांमध्ये सकारात्मक दृष्टिकोन दिसतो. ते मुलांना जीवनातील अडचणींवर मात करण्यासाठी प्रोत्साहित करतात आणि त्यांना नेहमी सकारात्मक राहण्याचा सल्ला देतात. त्यांचे पत्र वाचकांना प्रेरणा देतात आणि त्यांच्यात आत्मविश्वास निर्माण करतात.
या सर्व गोष्टींवरून हे स्पष्ट होते की साने गुरुजींच्या पत्रांमधून त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे, स्वभावाचे आणि विचार पद्धतीचे दर्शन होते.
साने गुरुजींच्या 'सुंदर पत्रे' या पुस्तकातील पत्रांमधून त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे, स्वभावाचे आणि विचार पद्धतीचे दर्शन होते. ते कसे, हे खालीलप्रमाणे स्पष्ट केले आहे:
1. भावनिक आणि प्रेमळ स्वभाव:
साने गुरुजींची पत्रे वाचताना, त्यांची लोकांबद्दलची, विशेषतः मुलांबद्दलची आणि आपल्या सहकाऱ्यांबद्दलची Atmiyta दिसून येते. ते आपल्या पत्रांमध्ये प्रेमळ शब्दांचा वापर करतात, ज्यामुळे त्यांच्या स्वभावातील प्रेमळपणा आणि emotionality दिसून येते.
- उदाहरण: 'श्यामची आई' या पुस्तकात त्यांनी आपल्या आईबद्दलचे प्रेम व्यक्त केले आहे, तसेच त्यांच्या पत्रातूनही ते इतरांबद्दलचा स्नेह व्यक्त करतात.
2. सामाजिक बांधिलकी आणि विचार:
साने गुरुजी हे एक समाजसुधारक होते आणि त्यांचे विचार त्यांच्या पत्रांमधून स्पष्टपणे दिसून येतात. ते जातीभेद, अस्पृश्यता आणि समाजातील इतर वाईट गोष्टींवर प्रहार करत असत. त्यांच्या पत्रांमध्ये समाजाला सुधारण्याची तळमळ दिसते.
- उदाहरण: त्यांनी अनेक पत्रांमध्ये शिक्षणाचे महत्त्व सांगितले आहे. ते शिक्षणाच्या माध्यमातून समाज बदलू इच्छित होते, हे त्यांच्या विचारातून समजते.
3. साधेपणा आणि प्रामाणिकपणा:
साने गुरुजींच्या पत्रांची भाषा अतिशय सोपी आणि सरळ असते. क्लिष्ट शब्द वापरणे ते टाळतात. त्यांचे विचार प्रामाणिक असतात आणि ते आपल्या भावनांना स्पष्टपणे व्यक्त करतात. त्यांच्यात कोणताही maskara (mask) नसतो.
- उदाहरण: ते आपल्या चुका आणि weaknesses मान्य करतात आणि त्यातून शिकण्याचा प्रयत्न करतात, हे त्यांच्या प्रामाणिकपणाचे लक्षण आहे.
4. आशावादी दृष्टिकोन:
साने गुरुजींच्या पत्रांमध्ये नेहमी सकारात्मकता (positivity) असते. ते लोकांना encourage करतात आणि चांगले काम करण्यासाठी प्रेरणा (motivate) देतात. त्यांच्या बोलण्यातून आणि लिखाणातून आशावाद झळकतो.
- उदाहरण: ते कठीण परिस्थितीतही सकारात्मक राहण्याचा संदेश देतात. यामुळे त्यांचे व्यक्तिमत्व प्रेरणादायी ठरते.
साने गुरुजींच्या पत्रांमधून त्यांचे व्यक्तिमत्व, स्वभाव आणि विचार पद्धती स्पष्टपणे दिसून येतात.
गौरी देशपांडे यांच्या 'पाऊस आला मोठा' या कथेतील स्त्री स्वभावाचे दर्शन खालीलप्रमाणे:
कथेत मधु आणि Appa नावाच्या दोन प्रमुख पात्रांच्या माध्यमातून लेखिकेने स्त्री स्वभावाचे विविध पैलू उलगडले आहेत.
- मधु: ही शहरातील शिकलेली, आधुनिक विचारसरणीची स्त्री आहे. ती स्वतंत्र विचारांची आहे आणि स्वतःच्या मर्जीप्रमाणे निर्णय घेते. तिला Appa च्या पारंपरिक विचारांचे दडपण जाणवते, पण ती आपल्या मतांवर ठाम राहते.
- Appa: ही पारंपरिक विचारांची, ग्रामीण भागातील स्त्री आहे. ती आपल्या रूढी-परंपरा जतन करून आहे. तिला नवऱ्याच्या आज्ञेत राहायला आवडते आणि कुटुंबाची काळजी घेणे हे आपले कर्तव्य मानते.
या दोघींच्या स्वभावातील विरोधाभास असूनही, त्यांच्यात एक प्रकारची Bonding दिसते. दोघी एकमेकींना समजून घेण्याचा प्रयत्न करतात आणि एकमेकांच्या मतांचा आदर करतात.
या कथेतील स्त्रिया प्रेमळ, सहनशील आणि समजूतदार आहेत. त्या आपल्या कुटुंबासाठी त्याग करायला तयार असतात. त्याचबरोबर त्या स्वाभिमानी आणि Independent सुद्धा आहेत. त्या स्वतःच्या हक्कांसाठी लढायला तयार आहेत.
- भारताची निर्यात वाढली
- भारतीय तिजोरीतील परदेशी चलन वाढले
- जागतिककरण सुरू झाले