संशोधन प्रक्रिया, संशोधनाचे स्वरूप, संकल्पना व माहिती याविषयी माहिती द्या.
संशोधन प्रक्रिया (Research Process):
- समस्या निवडणे (Problem Selection): संशोधनाचा पहिला टप्पा म्हणजे आपल्या संशोधनाचा विषय निवडणे.
उदाहरण: 'विद्यार्थ्यांच्या गणितातील अडचणी' हा विषय निवडणे.
- समस्या व्याख्या (Problem Definition): निवडलेल्या विषयाची व्याख्या करणे आणि तो विषय का महत्त्वाचा आहे हे स्पष्ट करणे.
उदाहरण: गणितातील कोणत्या संकल्पना विद्यार्थ्यांना अवघड वाटतात आणि का, हे स्पष्ट करणे.
- संशोधन उद्दिष्ट्ये (Research Objectives): संशोधनातून काय साध्य करायचे आहे, हे निश्चित करणे.
उदाहरण: विद्यार्थ्यांच्या गणितातील अडचणी शोधणे आणि त्या दूर करण्यासाठी उपाय शोधणे.
- संशोधन आराखडा (Research Design): माहिती कशी गोळा करायची आणि विश्लेषण कसे करायचे याची योजना तयार करणे.
उदाहरण: प्रश्नावली, मुलाखती, निरीक्षणे इत्यादी वापरून माहिती गोळा करणे.
- माहिती संकलन (Data Collection): प्रश्नावली, मुलाखती, किंवा निरीक्षणांच्या माध्यमातून माहिती गोळा करणे.
उदाहरण: विद्यार्थ्यांकडून प्रश्नावली भरून घेणे आणि शिक्षकांशी मुलाखत घेणे.
- माहिती विश्लेषण (Data Analysis): गोळा केलेल्या माहितीचे विश्लेषण करून निष्कर्ष काढणे.
उदाहरण: मिळालेल्या माहितीचे सांख्यिकीय विश्लेषण करणे.
- अहवाल लेखन (Report Writing): संशोधनातून मिळालेले निष्कर्ष आणि उपाय अहवालात लिहिणे.
उदाहरण: संशोधनातील निष्कर्ष, उपाय आणि शिफारसी अहवालात नमूद करणे.
संशोधनाचे स्वरूप (Nature of Research):
- वस्तुनिष्ठता (Objectivity): संशोधन हे वस्तुनिष्ठ असावे, म्हणजेच ते व्यक्तिनिष्ठ नसावे.
उदाहरण: माहिती आणि तथ्यांवर आधारित निष्कर्ष काढणे.
- विश्वसनीयता (Reliability): संशोधनाचे निष्कर्ष विश्वसनीय असावेत, म्हणजे ते वारंवार तपासले तरी तेच निष्कर्ष यायला हवेत.
उदाहरण: एकाच पद्धतीने पुन्हा संशोधन केल्यास सारखेच निष्कर्ष मिळणे.
- वैधता (Validity): संशोधन हे वैध असावे, म्हणजेच ते ज्या उद्देशासाठी केले आहे, तो उद्देश पूर्ण करणारे असावे.
उदाहरण: विद्यार्थ्यांच्या गणितातील अडचणी शोधण्यासाठी केलेले संशोधन खरोखरच त्या अडचणी शोधणारे असावे.
- सामान्यीकरण (Generalizability): संशोधनाचे निष्कर्ष व्यापक स्तरावर लागू होणारे असावेत.
उदाहरण: विशिष्ट शाळेतील विद्यार्थ्यांवरील निष्कर्ष इतर शाळांतील विद्यार्थ्यांसाठीही लागू होणारे असावेत.
संकल्पना (Concept):
- संकल्पना म्हणजे एखाद्या गोष्टीबद्दलची आपली कल्पना किंवा विचार.
उदाहरण: लोकशाही, शिक्षण, गरीबी या संकल्पना आहेत.
- संशोधनात संकल्पना स्पष्ट असणे आवश्यक आहे, जेणेकरून संशोधनात एकसंधता राहील.
माहिती (Information):
- माहिती म्हणजे आकडेवारी, तथ्ये आणि निरीक्षणांच्या आधारावर मिळवलेले ज्ञान.
उदाहरण: विद्यार्थ्यांची संख्या, त्यांची शैक्षणिक पातळी, त्यांची सामाजिक-आर्थिक पार्श्वभूमी.
- संशोधनात माहितीचे संकलन आणि विश्लेषण महत्त्वाचे असते.